راهنمای مواد گندزدا

مواد ضد عفونی کننده یا گندزداها همه روزه برای ضد عفونی کردن دستگاه ها و وسایل پزشكی مانند دستگاه های اندوسكوپی، برونكوسكوپی و لوازم جراحی و پانسمان و همچنین اتاقهای عمل و زایمان، بخشهای مختلف سوختگی، پانسمان و تزریقات و ICU و CCU و همچنین کف راهروها و سطوح فیزیكی بیمارستانها بكار گرفته میشوند . همچنین در مواقعی که انجام روش های گندزدایی حرارتی غیر ممكن بوده و رعایت نظافت نیز نتواند نیاز مربوطه را برآورده سازد مجبور به استفاده از مواد گندزدا هستیم.

انتخاب ضدعفونی کننده مناسب و بكارگیری روش های استاندارد گندزدایی میتواند در کاهش عفونت های ویروسی و باکتریایی نقش موثری داشته باشد . بسیاری از این مواد به علت ساختار فیزیكی و شیمیایی، استفاده نامناسب از آنها و عدم تهیه غلظت های موثر استاندارد شده و همچنین فیزیک نامناسب بیمارستان ها کارآیی خود را از دست می دهند . از سوی دیگر مواردی دال بر استفاده از ضد عفونی کننده های نامناسب و یا غلظت های نامناسب و حتی گران قیمت نیز وجود دارد که اهمیت، به کارگیری شیوه های موثر در جهت ضدعفونی و گندزدایی کردن وسایل و محیط های بیمارستانی بیش از پیش روشن می گردد .

لذا بمنظور آشنایی بیشتر پرسنل با انواع مواد ضدعفونی کننده، گندزدا و نحوه استفاده صحیح از آنها، دوره حاضر در دفتر HSE دانشگاه تهیه گردیده است . امید آنكه با مطالعه آن اطلاعات عمومی در زمینه مباحث ارائه شده افزایش یافته و با استفاده مطلوب از مواد گندزدا و ضد عفونی کننده عفونتهای بیمارستانی کاهش یابد .

تعاریف:

شستشو و پاک کردن:

برطرف کردن کلیه مواد اضافه نظیر گردو غبار، خون، مخاط از روی وسایل که اغلب با استفاده از آب ویک نوع ماده صابونی انجام می گیرد این مرحله بایستی برای کلیه وسایل پزشكی که نیاز به گند زدایی ویا سترون سازی دارند نیز حتما انجام شود زیرا می تواند به طور موثری باعث کاهش مقدار میكروارگانیسم های موجود روی وسایل آلوده شود ودر نتیجه مراحل بعدی (گندزدایی یا سترون سازی) سریع تر وموثرتر انجام شود.

گندزدایی:

نابودی اشكال رویشی بالقوه خطرناک و ارگانیسم های بیماری زا بر روی اشیا بی جان را گند زدایی می گویند یک عامل گندزدا الزاما سبب استریل شدن شی نمی گردد ونمی تواند با اطمینان کافی کلیه میكروب ها را نابود کند بلكه هدف از گندزدایی به حداقل رساندن خطر عفونت ویا فساد محصولات است.

ضدعفونی کردن:

جلوگیری از عفونت ها با استفاده از عوامل ضد عفونی کننده بر روی بافت زنده را ضد عفونی می گویند که باعث تخریب ، مهار و یا ممانعت از رشد عوامل بیماری زا می گردد.

تفاوت گندزدایی و ضدعفونی کننده ها:

  • گندزداها روی سطوح بی جان مصرف می شوند در حالیكه مواد ضدعفونی کننده روی پوست، مخاط وسطوح جاندار استفاده می گردد.
  • گندزدا ها برای پوست ومخاط سالم مضرند درحالیكه مواد ضدعفونی کننده روی پوست و مخاط سالم قابل استفاده و بی ضرر می باشند.
  • گندزدا ها بیشتر اثر تخریبی و کشتن باکتری ها (bio cidal) را دارند در حالیكه مواد ضدعفونی کننده بیشتر مانع رشد و نمو باکتری ها می شوند(biostatic).
  • الكل هم خاصیت گند زدایی وهم خاصیت ضد عفونی دارد.

سترون سازی یا استریلیزاسیون:

برطرف کردن ونابود کردن همه اشكال حیاتی میكروارگانیسم ها نظیر باکتری ها ، اسپور باکتری ها ، مایكو باکتریوم ، ویروس ها قارچ ها وانگل ها

مواد پاک کننده یا دترجنت ها:

ماده یا ترکیبی که پس از انحلال در آب یا حلال با استفاده از کاهش کشش سطحی مایع آلودگی را ازبین می برد و اجازه می دهد تا ضد عفونی کننده ها به میكرو ارگانیسم ها که در زیر یا پایین آنها قرار دارند دسترسی پیدا کنند.

باکتری کش:

ماده ای است که باعث کشتن باکتری ها بخصوص عوامل بیماری زا میگردد.

باکتریو استاتیک:

مواد شیمیایی که از رشد باکتری ها جلو گیری می کند اما لزوما باعث نابودی باکتری ها یا اسپور آنها نمی شود.

اسپور کش ها:

ماده ای است که موجب نابودی اسپور میكرو ارگانیسم ها می گردد با توجه به اینكه اسپور نسبت به فرم رویشی دارای مقاومت بیشتری از این رو، یک ماده اسپور کش عامل استریلیزه کننده نیز می باشد.

انواع گندزدا:

الف) فیزیكی

1) حراررت – 2) استفارده از سرما – 3) خشک کردن – 4) پرتودهی یا اشعه دادن

حرارت: حرارت را به اشكال مختلف مثل سوزاندن، جوشاندن، حرارت متناوب بخار آب همراه بافشار و حرارت خشک مصرف می کنند.

ب) شیمیایی

  • آلدهید (فرمالدهید)
  • استریلیزه کننده های شیمیایی گازی شكل (مثل اکسید اتیلن ETO)
  • اسید ها : اسید استیک ،اسید کلریدریک
  • الكل ها
  • فنول ومشتقات آن (فنول، دتول، هگزاکلروفن، کلرزول، کلرهگزیدین)
  • قلیا ها (بیكربنات سدیم، آهک)
  • اکسید کننده ها (آب اکسیژنه)
  • هالوژن ها (آب اکسیژنه)
  • فلزات سنگین مانند جیوه
  • سورفاکتانت ها (عوامل فعال کننده سطحی یا دتر جنت ها) شامل: سورفاکتانت های کاتیونی (ساولن و …) سورفاکتانت های آنیونی (صابون ها) سورفاکتانت – های غیر یونی (مشتقات سولفات در مایع ظرفشویی و پاک کننده و پودر لباسشویی) سورفاکتانت – های آمفوتریک (سورفاکتانت های اصلی و شامپو فرش ، شامپو بچه)

سطوح گندزدایی:

مواد گندزدا از نظر سطح گند زدایی به سه دسته تقسیم می شوند :

  • سطح بالا (high Level disinfection)
  • سطح متوسط (intermediate Level disinfection)
  • سطح پایین (Low Level disin fection)

1) گندزدایی سطح بالا (high Level disinfection): کلیه اشكال میكرو ارگانیسم ها مثل باکتری های زایا، مایكو باکتریوم ها ویروس ها قارچ ها وتعداد اندکی اسپور باکتری ها از بین می بردولی تعداد زیادی از اسپورها را نمی تواند نابود کند.گلوتار آلدهید، پراکسید هیدروژن، پر استیک اسید، فرمالدئید

2) گندزدایی سطح متوسط (intermediate Level disinfection): باکتر یهای زایا ،مایكوباکتریوم واغلب ویروس ها، قارچها را ازبین می برد ولی روی اسپور باکتری اثری ندارد . محصولات کلر دار ،ترکیبات ید ویدوفور،)بتادین) الكل ها (ایزو پروپیل 70 درجه).

3) گندزدایی سطح پایین (Low Level disinfection): اغلب باکتری های زایا وتعدادی از انواع ویروس ها را ازبین می برد ولی اسپور باکتری ها ،مایكوباکتریوم ها وانواع مقاوم تر قارچها وویروس ها را نمی تواند نابود کند .مانند فنل و ترکیبات فنلی ،ترکیبات آمونیوم کواترنر (سور فكتانت ها).

گندزداها و ضد عفونی کننده ها:

در مصرف عوامل شیمیایی به منظور ضدعفونی کننده باید نكات زیر رامد نظر داشت:

  • عامل شیمیایی که برای گندزدایی وسایل آلوده به کار می روند ممكن است برای پوست مضر باشد .بنابراین ماده انتخابی باید نسبت به ماده هایی که قرار است ضد عفونی کند سازگار باشد .
  • همه میكروارگانیسم ها به طور مساوی نسبت به همه ضد عفونی کننده حساس نیستند.
  • میكروب های گرم منفی و مثبت حساسیت متفاوتی دارند اشرشیا کلی خیلی بیشتر از استافیلو کوک طلایی نسبت به ضد عفونی کننده های کاتیونیک مقاوم است .
  • زمان دما غلظت، PH و حضور مواد ارگانیک خارجی و همگی شرایط محیطی که در نحوه عمل ماده ضد عفونی کننده موثر هستند باید در نظر گرفته شوند.

چه غلظتی از مواد گندزدا برای کاربردهای مختلف باید استفاده شود:

  • استفاده از غلظت های استاندارد مواد گندزدا برای سطوح، وسایل و ابزار پزشكی در مراکز بهداشتی ودرمانی از مسائل بسیار مهم می باشند .
  • اگر از غلظت های کمتر استفاده گردد تنها صرف وقت و هزینه گردیده و عملا بر روی پاتوژن های بیماریزا بی اثر می باشد .
  • اگر از غلظت های بالا استفاده گردد به جز صرف هزینه وایجاد آلودگی های زیست محیطی باعث بالا رفتن مقاومت میكروارگانیسم ها می گردد. بنابراین دانستن غلظت های مناسب واثر گذار برروی میكروارگانیسم ها (مخصوصا پاتوژن های بیمارستان) بسیار ضروری می باشد0.

ویژگی های لازم برای یک ماده گندزدایی مناسب:

  • گستره اثر وسیع داشته باشد (برروی تمام میكروارگانیسم ها موثر باشد).
  • در آب محلول باشد.
  • سمی نباشد وبرای پوست چشم وتنفس محرک نباشد .
  • ارگانیسم ها به آن مقاوم نباشند .
  • باعث خوردگی فلزات نشود به پارچه و وسایل پزشكی آسیب نرساند.
  • درمدت زمان کوتاهی تاثیر نماید .
  • فاقد بوی زننده باشد .
  • روش استفاده از آن آسان باشد ازخود لایه ای باقی بگذارد.
  • استفاده همزمان آن با مواد پاک کننده میسر باشد .
  • درمراحل انبار سازی باثبات باشد .
  • درحین انبارداری واستفاده تمایلی به ته نشین شدن ویا جامد شدن نداشته باشد
  • ارزان وقابل حمل بوده ودر وسایل نگهداری ایجاد خورندگی نكند .
  • خاصیت خود را در مقابل مواد آلی مثل خون خلط ادرار و مدفوع حفظ کند.

مقررات مربوط به گندزدایی و ضدعفونی:

  • بایستی توجه داشته باشید که هیچ ماده گندزدا وضد عفونی کننده ای بلافاصله تاثیر نمیگذارد درواقع تمامی مواد ضد عفونی کننده به یک مدت زمان مشخص درجهت رفع عوامل بیماری زا نیاز دارند .
  • دما وغلظت مواد گندزدا وضد عفونی کننده ازعواملی هستند که برمیزان نابودی میكروارگانیسم ها ی هدف تاثیر دارند بنابراین درهنگام استفاده ازگندزدا ها وضد عفونی کننده ها به غلظت پیشنهادی آن ماده توجه خاصی داشته باشید.
  • فعالیت بسیاری از گند زدا ها وضد عفونی کننده ها به میزان قابل توجهی دردمای بالا بهبود می یابند.
  • تمامی گندزداها وضد عفونی کننده ها در حضور مواد ارگانیک وآلودگی ها تاثیر کمتری دارند مواد ارگانیک با پوشاندن عوامل بیماری زا درفعالیت این مواد اختلال ایجاد می کنند درواقع موادآلی مجاورسازی ماده ضد عفونی کننده و عامل بیماری زا را دچار اختلال می کنند.
  • استفاده ازمحلولهای پراستیک اسید وپراکسید هیدروژن نیاز به وجود تهویه مناسب دارد.
  • ماده مصرفی بایستی به دقت پیمانه شود.
  • ظروف حاوی مواد میكروب کش نباید دوباره پرشوند .
  • دومحلول ضد میكروبی را نباید با هم به کار برد مگر این که یكی از محلول ها الكل باشد.
  • دربیمارستان تنها باید از محلول های میكروب کشی استفاده شود که بیمارستان در اختیار پرسنل قرار می دهد.

تذکرات مهم:

درزمان استفاده ازمحلول های شیمیایی استفاده از دستكش، ماسک و عینک ایمنی ضرورت دارد.

به هیچ وجه نبايد از مواد شیمیايي ضدعفوني کننده يا گندزدا در موارد زير استفاده کرد:

  • زمانی که از حرارت به عنوان یک راه حل قابل قبول برای ضدعفونی کردن مواد می توان استفاده نمود.
  • زمانی که استریلیزاسیون اجتناب ناپذیر است .مواردی که عمل شستشو به تنهایی کفایت می کند.
  • مواردی که استفاده از وسایل یک بار مصرف مقرون به صرفه است.

اصول استفاده از مواد گندزدا:

  • قبل از شروع عملیات گندزدایی به وسایل حفاظت فردی مناسب (مانند لباس وکفش کار، دستكش، پیشبند، عینک ،ماسک و ..) مجهز گردید.
  • قبل از گند زدایی زدودن اجرام وآلودگی ها از روی سطوح ووسایل (برای افزایش تاثیر محلول گندزدا بر روی میكروب ها) ضروریست.
  • نباید مواد گندزدا را بامواد شوینده مخلوط نمود بدلیل این که اثرات گندزدایی آنها ازبین می رود.
  • نباید مواد گندزدا را با هم یا با مواد شوینده مخلوط نمود به دلیل اینكه اثرات گندزدایی آنها ازبین می رود.
  • از مواد گندزدا فقط درغلظتهای توصیه شده استفاده گردد وبرای تهیه محلولها ی گندزدا حتما از پیمانه استفاده شود.
  • از غوطه ورنمودن بیش از مدت توصیه شده وسایل در محلولهای گندزدا خودداری شود.
  • مواد گندزدا را درمكان های مناسب ودر دمای مناسب نگهداری نموده واز قرار دادن آنها درمحیط گرم خودداری
    شود (درغیر این صورت اثرات محلول یا ماده گندزدا به سرعت ازبین می رود)
  • مواد یا محلول ها ی گندزدا را دربطری های دربسته نگهداری نموده وبرروی بطریها حتما مشخصات محلول یا ماده گندزدا قید شده باشد.
  • از تهیه بیش از اندازه مورد نیاز روزانه محلولهای گندزدایی که برای روزهای بعد قابل استفاده نیستند جدا خودداری شود.
  • بعد از انقضای مدت استفاده محلول های ساخته شده حتما آنها را دور ریخته و محلول تازه تهیه گردد.
  • ثبت تاریخ ساخت وغلظت آن برای محلولهایی که قابلیت مصرف بیش از یک روز را دارند روی بطری آنها الزامیست